نام «استریکنین» ممکن است برای شما آشنا به نظر برسد. اگر از خود میپرسید که چرا این نام برای شما آشناست، به این دلیل است که این سم بارها در رمانهای رازآلود استفاده شده است. آگاتا کریستی یکی از داستان نویسان مشهوری بود که استریکنین را به عنوان سلاح قتل مورد علاقه اش معرفی کرد. او دانش زیادی در مورد سموم داشت، زیرا در طول جنگ جهانی به طور داوطلبانه ابتدا به عنوان پرستار و سپس به عنوان دستیار داروخانه کار میکرد.
آگاتا کریستی که با مواد شیمیایی مختلف سر و کار داشت، از این موضوع الهام گرفت تا در داستانهای پلیسی اش از سموم به شکل دقیقی استفاده کند. در اولین رمان جنایی خود، «ماجرای اسرارآمیز در استایلز»، هرکول پوآرو، کارآگاه نکتهسنج او، هوشمندانه معمای جنایی مربوط به مسمومیت با استریکنین را حل کرد. اکنون، بیایید نگاهی به شیمی این سم کشنده بیندازیم که زمینه خلق بسیاری از داستانها بوده است.
استریکنین یک ترکیب شیمیایی بسیار سمی است. این سم یک آلکالوئید با فرمول شیمیایی C21H22N2O2 است. این ماده برای اولین بار در سال ۱۸۱۸، از دانههای درختان گونه استریکنوس که بومی هند و آسیای جنوبی هستند، جدا شد. این ماده، پودر کریستالی سفید و بیبو با طعم بسیار تلخ است. در حقیقت، استریکنین به عنوان یکی از تلخترین مواد طبیعی شناخته میشود.
ساختار شیمیایی استریکنین توسط رابرت رابینسون در سال ۱۹۴۶ تعیین شد. سپس، در سال ۱۹۵۴، برای اولین بار توسط رابرت وودوارد و همکارانش سنتز شد. هر دو شیمیدان به ترتیب در سالهای ۱۹۴۷ و ۱۹۶۵ جایزه نوبل شیمی را برای تحقیقات خود دریافت کردند.
استریکنین به عنوان مسدودکننده گیرندههای گلیسین عمل میکند که انتقالدهندههای عصبی مهارکننده اصلی در نخاع و ساقه مغز هستند. علائم مسمومیت با استریکنین ۱۵ تا ۳۰ دقیقه پس از مصرف یا استنشاق آن رخ میدهد. این علائم شامل پرشهای عضلانی، سفتی بدن و تشنجهای عمومی دردناک بدون از دست دادن هوشیاری است. مرگ به دلیل اسپاسم عضلات تنفسی و در نتیجه قطع تنفس رخ میدهد.
استریکنین بیش از یک قرن به عنوان یک جوندهکش قوی مورد استفاده قرار گرفته است. امروزه به دلیل سمیت بالا، استفاده از آن محدود شده است. همچنین، حیوانات خانگی مانند سگها ممکن است با بلع تصادفی طعمههایی که برای استفاده علیه جوندگان طراحی شدهاند، مسموم شوند. در برخی کشورها، برای خرید و استفاده از آن برای مصارف کشاورزی، مجوز ویژه لازم است.
استریکنین همچنین در داروهای گیاهی سنتی، به ویژه در جنوب شرقی آسیا، مورد استفاده قرار گرفته است. این ماده به عنوان یک عامل درمانی در بسیاری از محصولات مانند آرامبخشها، کمککنندههای گوارشی و محرکها به کار میرفته است. در برخی موارد، مقادیر کمی از استریکنین به عنوان تقلب در ترکیب با اسید لیزرژیک دی اتیل آمید (LSD)، هروئین، کوکائین و سایر “مواد مخدر خیابانی” یافت شده است.
دوزهای پایین استریکنین به افراد احساس تهییج و برانگیختگی میدهد. به همین دلیل است که تصور میشود دوزهای پایین استریکنین دارای ویژگیهای افزایشدهنده عملکرد هستند، اگرچه این موضوع هنوز ثابت نشده است. بنابراین استریکنین توسط ورزشکاران در ورزشهای رقابتی مورد سوءمصرف قرار گرفته است. «ماراتن المپیک ۱۹۰۴»، «وزنهبرداری المپیک ۲۰۱۶» و «تور دو فرانس ۱۹۵۹» از جمله گزارشهای متعددی بودند که نشان میداد آزمایش ورزشکاران برای استریکنین مثبت بوده است. آژانس جهانی مبارزه با دوپینگ این ماده را ممنوع کرده است.